Heinz'ın İkilemi ve Anarşizm
- 15 Oca 2017
- 2 dakikada okunur
Ahlak, faiz, adalet, hayatın anlamı ve insanoğlu nereden geldi vs. İnsanlar var olduğu sürece tartışıldı ve görünen o ki tartışılmaya da devam edecek. Belki bütün sorulara bir tane veya net bir cevap yoktur? Hm?
Ahlak; iyi olmak, iyilik yapmak, özgürlük, seçme hakkı, doğru olanı yapmak, sorumluluk, vicdan, erdem ile ilgili. Yani kısaca “kötü”nün zıddı olan her şey. İyi nedir, ahlak nedir, türünün meraklısına veya daha fazlasını merak edenlere aşağıda çeşitli yazılar var. Burada Amerikalı psikolog ve akademisyen Lawrence Kohlberg’in (1927-1987) o ünlü “Heinz’in İkilemi”ne bir alternatife bakalım bugün.
Kohlberg 1958’de doktora tezini yazıyor: Ahlak Gelişim Aşamaları. Altı aşama ileri sürüyor tezinde; itaat, kişisel çıkar, uygunluk/uyma (kurallar/kanunlar, biraz dini/toplumsal boyutu olan), kanunlar, insan hakları ve evrensel etik. Heinz’in İkilemi işte bu altı aşamaya örnek.
Heinz’in karısı hastadır. Bir ilaç firması karısını iyileştirecek bir ilaç bulmuştur. Ancak ilaç hem pahalıdır hem de ilaç firması on katı ücret istemektedir. Heinz bu parayı denkleştiremez, firma da daha az/geç bir ödemeyi kabul etmez Arge masrafları ve kâr etme vb. nedenlerle. Heinz şimdi ne yapsın? Ha? Naapsın bu zavallı adam?
İlacı çalsın ama hapse gitmesin. Çünkü bu adil olmaz?
İlacı çalmasın çünkü bu kanunlara aykırı?
İlacı çalsın ve cezasını çeksin?
Maalesef üniversite düzeyinde (özellikle işletme) etik dersleri almamızı Enron Skandalı’na borçluyuz. (Bunu başka bir yazıda açalım). Ama Kohlberg zamanında eğitimde muhakkak ahlak dersleri verilmeli, öğrenciler ahlaki muhakeme yapabilmeli, hatta bu eğitimler “ahlaki modeller, ikilem tartışmaları ve demokratik okullar (öğretmen ve öğrencilerin oy hakkı olduğu topluluk okulları vs.) başlıklarında olmalı demişti.
Kohberg’in ömrünün vefa edip göremediği şey sosyal medya ve onun geliştirdiği anarşizm. Bugün Heinz böyle bir sorun yaşasaydı, sosyal medyanın anarşist gençleri hemen duruma el atar, tez vakitte de çözerdi bu işi.
İlkin Change.org’da bir imza kampanyası başlardı.
Mesele twitter, Facebook, Google Plus vs. tüm sosyal medyaya yayılırdı.
Konu tüm dünyada bilinir hale gelirdi.
İlaç firması sosyal medyada linç[i] yememek için acil bir kriz yönetimine başlardı. Uzmanlar, danışmanlar… Bu videodaki gibi asıp kesemezdi.
Ortaya makul bir ücret[ii] çıkardı ve hemen yardım kampanyası başlardı.
Sanatçılar, yazarlar, çizerler vb. destek olurlardı.
Birkaç fırsatçı (özellikle siyasiler) prim almaya çalışırdı ama genel olarak başarısız olurlardı.
Heinz ve sevgili eşinin mutlu fotoğrafları tüm dünyada umudun ve direnmenin simgesi olurdu.
[i] “Linç” pek iyi veya ahlaklı bir kelime değil ama yaşanan şeyin aşağı yukarı adı bu.
[ii] Malum telif, patent vb. yeniliği özendirmek ve ödüllendirmek içindir ve ahlaklı, iyi bir şeydir esasında. Her ne kadar bazen tekelleşmeye gitse de…
Kaynak:
Ahlak doğuştan geliyor, diyorlar: https://youtu.be/epVLP8OSSJo Bence öğretilebilir bir şey aynı zamanda. Ona da daha sonra bakalım. Ama “farklılıklar” ve “önyargı” apayrı bir mesele. Sadece ahlakla ilgili değil. Evrim de önemli. Araştırmaya devam.
Ahlak felsefesinin temel kavramları: http://www.delinetciler.org/felsefi-konular/32317-ahlak-felsefesi-hakkinda-bilgi.html
Heinz Dilemma: https://en.wikipedia.org/wiki/Heinz_dilemma
Lawrence Kohlberg: https://tr.wikipedia.org/wiki/Lawrence_Kohlberg https://en.wikipedia.org/wiki/Lawrence_Kohlberg
Yorumlar